Thu hoạch lúa đúng thời điểm là yếu tố quyết định đến năng suất, chất lượng hạt và giá bán. Thực tế sản xuất cho thấy, chỉ cần thu hoạch sớm hoặc trễ vài ngày, đặc biệt trong điều kiện mưa nhiều cuối vụ, lúa rất dễ bị mọc mầm, đen hạt, làm giảm mạnh giá trị thương phẩm.
1. Vì sao thu hoạch lúa đúng thời điểm lại quan trọng?
Nhiều bà con vẫn có thói quen “lúa vàng là gặt”, nhưng thời điểm thu hoạch ảnh hưởng trực tiếp đến:
- Trọng lượng hạt lúa
- Độ chắc và độ bóng của gạo
- Tỷ lệ gãy khi xay xát
- Nguy cơ mọc mầm và lem đen hạt
Nhiều thống kê thực tế cho thấy:
- Thu hoạch sớm hơn thời điểm thích hợp 5–7 ngày có thể làm giảm 5–10% năng suất.
- Thu hoạch trễ hơn 5–10 ngày có thể gây thất thoát 10–15% và giảm chất lượng gạo thương phẩm.
2. Dấu hiệu nhận biết lúa chín đúng độ để thu hoạch
Bà con có thể xác định thời điểm thu hoạch lúa dựa trên các dấu hiệu sau:
Tỷ lệ hạt chín: Khoảng 85–90% hạt trên bông đã chín vàng, chỉ còn một số ít hạt xanh nhạt ở chót bông.
Lá đòng: Lá đòng bắt đầu ngả vàng, bẹ lá phía dưới khô khoảng 60–70%. Nếu lá đòng còn xanh đậm, lúa thường chưa chín hoàn toàn.
Màu hạt và vỏ trấu: Hạt lúa có màu vàng rơm sáng, vỏ trấu chưa nứt, hạt chưa rụng.
Độ ẩm hạt: Hạt chắc, bóp không dính sữa, tuốt dễ và ít gãy.
Gốc rạ: Gốc rạ ngả vàng, không còn xanh tươi như giai đoạn sinh trưởng mạnh.
Lưu ý, với những ruộng có nhiều trà lúa khác tuổi, nên thu hoạch từng phần để đảm bảo chất lượng hạt đồng đều.
3. Nguyên nhân khiến lúa mọc mầm, đen hạt trước thu hoạch
Thu hoạch trễ gặp mưa kéo dài: Khi lúa đã chín hoàn toàn mà gặp mưa liên tục, hạt hút nước trở lại, các enzyme trong hạt hoạt động mạnh, dẫn đến hiện tượng nảy mầm ngay trên bông.
Lúa bị đổ ngã: Ruộng lúa bị đổ do mưa gió, gốc yếu hoặc bệnh hại khiến bông tiếp xúc với đất ẩm, tạo điều kiện cho nấm xâm nhập làm hạt sậm màu, thối đen.
Ẩm độ không khí và sương đêm cao: Cuối vụ, sương đêm nhiều làm hạt hút ẩm thường xuyên, vỏ trấu chuyển màu nâu, tăng nguy cơ lem đen hạt.
Quản lý bệnh cuối vụ chưa tốt: Nếu giai đoạn làm đòng – trổ không được quản lý tốt, mầm bệnh tồn tại sẵn trên bông và cổ gié, đến cuối vụ dễ bộc phát khi gặp ẩm độ cao.
Lúa bị đổ ngã: Ruộng lúa bị đổ do mưa gió, gốc yếu hoặc bệnh hại khiến bông tiếp xúc với đất ẩm, tạo điều kiện cho nấm xâm nhập làm hạt sậm màu, thối đen.
Ẩm độ không khí và sương đêm cao: Cuối vụ, sương đêm nhiều làm hạt hút ẩm thường xuyên, vỏ trấu chuyển màu nâu, tăng nguy cơ lem đen hạt.
Quản lý bệnh cuối vụ chưa tốt: Nếu giai đoạn làm đòng – trổ không được quản lý tốt, mầm bệnh tồn tại sẵn trên bông và cổ gié, đến cuối vụ dễ bộc phát khi gặp ẩm độ cao.
4. Biện pháp hạn chế mọc mầm và đen hạt
Quản lý nước hợp lý: Khi lúa chín khoảng 80–85%, nên rút cạn nước ruộng, giữ ruộng khô 3–5 ngày trước thu hoạch và đảm bảo thoát nước tốt.
Giữ cây khỏe, hạn chế đổ ngã: Không bón thừa đạm cuối vụ, tăng cường kali và các yếu tố giúp thân cứng, gốc khỏe để giảm nguy cơ ngã đổ.
Thu hoạch đúng điều kiện: Chỉ thu hoạch khi ruộng ráo, tránh gặt lúc sương còn nhiều hoặc mưa lâm râm. Với máy gặt, cần điều chỉnh phù hợp để hạn chế gãy và rơi hạt.
Xử lý sau thu hoạch kịp thời: Không để lúa tươi thành đống lâu sau khi gặt. Cần làm khô sớm và bảo quản lúa ở nơi khô ráo, thoáng khí.
5. Kinh nghiệm thực tế từ sản xuất
Trong điều kiện thời tiết thất thường, nhiều nông dân rút ra kinh nghiệm:
- Nếu dự báo có mưa trước thu hoạch, nên thu sớm hơn một vài ngày.
- Với ruộng chín không đều, nên thu hoạch cuốn chiếu từng phần.
- Giống lúa ngắn ngày không nên để quá chín trên đồng.
- Vụ mưa nhiều cần ưu tiên giữ chất lượng hạt hơn chạy theo thời gian.
Thu hoạch lúa đúng thời điểm là khâu quan trọng quyết định hiệu quả của cả vụ mùa. Việc quan sát kỹ ruộng lúa, quản lý nước hợp lý và thu hoạch đúng kỹ thuật sẽ giúp hạn chế tối đa hiện tượng mọc mầm, đen hạt, đồng thời nâng cao giá trị hạt lúa khi tiêu thụ.