CHO RUỘNG “NGHỈ NGƠI” – GIẢI PHÁP PHỤC HỒI ĐẤT, NÂNG SỨC SỐNG CÂY TRỒNG

1. Đất suy kiệt – lúa yếu dần theo từng vụ

Sau mỗi vụ mùa canh tác, đất ruộng phải chịu nhiều áp lực: dư lượng phân thuốc, đất bị nén chặt do máy móc, độc chất hữu cơ từ rơm rạ phân hủy dở dang, cùng với sự suy giảm mạnh của hệ vi sinh vật có lợi.

Việc gieo trồng liên tục 3 vụ lúa/năm mà không có thời gian phục hồi khiến đất rơi vào trạng thái "quá tải", tương tự cơ thể con người lao động liên miên không nghỉ ngơi - dẫn đến suy kiệt dần theo thời gian.

Những dấu hiệu cho thấy đất đã "mệt"

• Lúa ra rễ chậm, vàng lá sinh lý sớm, khả năng đẻ nhánh kém.
• Đất chai cứng, khó làm đất, rễ dễ bị nghẹt do thiếu oxy.
• Xuất hiện phèn hữu cơ, thối rễ, năng suất giảm qua từng vụ.

Tại nhiều khu vực ĐBSCL, sản xuất lúa 3 vụ liên tiếp đã khiến hàm lượng hữu cơ trong đất giảm xuống dưới 1,5%, trong khi ngưỡng cần thiết để đất tự cân bằng sinh học là 2,5-3%. Khi đó, đất mất khả năng tự phục hồi, buộc người trồng phải phụ thuộc ngày càng nhiều vào phân hóa học và BVTV- hình thành vòng sản xuất thiếu bền vững.

2 Nghỉ đất để phục hồi chứ không bỏ hoang

"Nghỉ đất" không có nghĩa là để ruộng trống vô ích, mà là tạo khoảng thời gian để đất tự điều chỉnh và tái tạo hệ sinh thái sau canh tác.

Trong giai đoạn này, bà con có thể:

• Phơi ải ruộng đất nhằm oxy hóa phèn, giải phóng độc hữu cơ.
• Tận dụng nắng nóng để hạn chế mầm bệnh, nấm tồn dư trong đất.
• Tạo môi trường thuận lợi cho vi sinh vật hiếu khí hoạt động trở lại, cải thiện cấu trúc đất.

Thực tế cho thấy, chỉ cần để đất nghỉ từ 30-45 ngày sau thu hoạch đã mang lại nhiều thay đổi tích cực:

• Đất tơi xốp hơn, dễ cày bừa cho vụ sau.
• Mật độ mầm bệnh trong đất giảm từ 50-70%.
• Hệ vi sinh vật có lợi tăng gấp đôi so với ruộng canh tác liên tục.

Giai đoạn "ruộng nghỉ" chính là lúc đất được thông thoáng, tự làm sạch và tái tạo năng lượng cho mùa vụ tiếp theo.

3 Bên dưới mặt ruộng 

Khi ngưng canh tác trong thời gian ngắn, đất ruộng kích hoạt hàng loạt quá trình tự nhiên quan trọng:

a Oxy hóa và phân giải chất hữu cơ

Ánh nắng và không khí giúp chuyển hóa các khí độc như H₂S, CH₄ thành dạng ít gây hại. Rơm rạ còn sót lại được phân hủy dần, hình thành mùn, nguồn dinh dưỡng bền vững cho đất.

b Tái Lập hệ vi sinh vật đất

Trong điều kiện có oxy và nhiệt độ ổn định, các nhóm vi sinh vật hiếu khí như Trichoderma, Bacillus, Pseudomnos phát triển mạnh, góp phần phân giải xác bã thực vật, cải thiện độ thông khí và cấu trúc đất.

c Hạn chế mầm bệnh trong đất

Môi trường khô cùng nhiệt độ cao khi phơi ải làm giảm đáng kể mật độ nấm bệnh, vi khuẩn và tuyến trùng gây hại.

d Ổn định độ ph và độ mặn 

Khi ruộng được rút nước, phèn và muối được kéo xuống tầng sâu hoặc rửa trôi, giúp độ chua giảm rõ rệt, lý do dân gian vẫn nói "phơi ải lâu thì đất bớt chua".

4 Đất nghỉ bao lâu là phù hợp

Thời gian nghỉ đất cần được điều chỉnh tùy theo loại đất và mức độ suy thoái:

Loại đất	Thời gian nghỉ khuyến nghị	Mục tiêu cải tạo
Đất phù sa trung tính	20–30 ngày	Tăng oxy, giảm nấm bệnh
Đất phèn nhẹ, đất mặn	30–45 ngày	Cân bằng pH, rửa phèn, phục hồi vi sinh
Đất phèn nặng, ngộ độc hữu cơ	45–60 ngày	Khử độc, cải tạo tầng đất sâu

Trong thời gian nghỉ, có thể kết hợp phun thuốc để hạ phèn hoặc bổ sung dinh dưỡng cho đất nhằm bổ sung hữu cơ, humic và khoáng tự nhiên, hỗ trợ kích hoạt lại hệ vi sinh đất và tạo nền rễ khỏe cho vụ sau.

5 Nghỉ đất có chủ động - Rút ngắn thời gian hồi phục

Bước 1:Sau thu hoạch, tháo cạn nước, cày xới nhẹ để đất lộ mặt.

Bước 2:Phun hạ phèn để trung hòa phèn và giảm độc hữu cơ 

Bước 3: Phơi ải 30-40 ngày, giữ ẩm tự nhiên, tránh để ruộng ngập kéo dài

Bước 4: Sau khoảng 2 tuần, rải men vi sinh phân hủy rơm rạ hoặc phun dinh dưỡng để tăng mùn hữu cơ. 

Bước 5: Trước gieo sạ 7-10 ngày, cày bừa lại lớp đất mặt để rơm rạ phân hủy hoàn toàn