Vụ Đông Xuân thường có thời tiết diễn biến phức tạp, lúc lạnh ẩm kéo dài, lúc nắng nhẹ xen kẽ. Đây chính là điều kiện lý tưởng để bệnh đạo ôn phát sinh và lây lan nhanh trên ruộng lúa. Đặc biệt, độ ẩm không khí cao, sương mù nhiều vào sáng sớm khiến nấm bệnh phát triển mạnh, gây hại nghiêm trọng nếu không được phát hiện và xử lý kịp thời.
Bệnh đạo ôn do nấm Pyricularia oryzae gây ra, là một trong những dịch hại nguy hiểm hàng đầu trên cây lúa, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng hạt. Trước đây, bệnh chủ yếu xuất hiện trong vụ Đông Xuân, nhưng những năm gần đây, đạo ôn đã gây hại quanh năm ở nhiều địa phương thuộc Đồng bằng sông Cửu Long.
Một thực tế đáng lo ngại là việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật của một bộ phận nông dân còn mang tính tùy tiện, chưa tuân thủ nguyên tắc “4 đúng” (đúng thuốc – đúng liều – đúng lúc – đúng cách). Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả phòng trừ, tăng chi phí sản xuất mà còn gây ô nhiễm môi trường và tạo nguy cơ kháng thuốc. Vì vậy, việc chủ động nhận biết bệnh và áp dụng biện pháp phòng trị tổng hợp là yếu tố then chốt để bảo vệ ruộng lúa.
Điều kiện phát sinh bệnh đạo ôn
Bệnh đạo ôn thường bùng phát mạnh khi:
- Nhiệt độ dao động từ 20 – 30°C
- Ẩm độ không khí trên 80%
- Thời tiết âm u, có mưa phùn, sương mù kéo dài
- Ruộng bón thừa phân đạm
- Sử dụng giống lúa nhiễm bệnh
Dấu hiệu nhận biết bệnh đạo ôn
Trên lá:
Triệu chứng điển hình là vết bệnh có hình bầu dục hai đầu kéo dài ra dọc theo gân lá, màu nâu, tâm trắng xám, giống hình con mắt. Vết bệnh bắt đầu từ một vết nhỉ có màu trắng khi đưa lên ánh sáng. Vết bệnh tiến dần thành một chấm màu nâu nhỏ như đầu kim, sau đó phát triển dần thành vết bệnh điển hình. Vết bệnh điển hình tiếp tục lan lớn ra và kết với các vết bệnh gần đó tạo thành một phấn lá ngả màu nâu. Phát triển hơn nửa vết bệnh làm phần lá bị cháy khô. Trên phần lá cháy khô vẫn còn vết tích của các vết bệnh ban đầu, với các tâm trắng xám. Bệnh gây hại nặng sẽ làm chết cả bụi lúa. Nhìn từ xa thấy trên ruộng có những lõm lúa cháy nâu và chết lụn mà nông dân thường gọi là lúa "sụp mặt"
Vết bệnh đang phát triển là vết bệnh có dạng thấm nước hoặc vết bệnh đang sinh bào tử. Khi phun thuốc trị bệnh có hiệu quả vết bệnh trở nên khô mặt.
Trên cổ lá:
Trên một số giống nhiễm đạo ôn cổ lá và khi gặp thời tiết thuận lợi, nấm bệnh đạo ôn tấn công cổ lá lúa tạo ra vết màu nâu nơi cổ lá làm lá gãy gục. Sau vài ngày lá lúa bị bệnh cháy khô. Để tạo ra triệu chứng đạo ôn cổ lá, trên lá lúa có vết bệnh đang sinh bào tử và có giọt nước lăn qua vết bệnh xuống đọng lại ở cổ lá. Bào tử tỏng giọt nước xâm nhập vào cổ lá và tạo ra triệu chứng đạo ôn cổ lá. Nếu lá lúa không có vết bệnh thì không có đạo ôn cổ lá. Điều kiện để triệu chứng đạo ôn cổ lá xuất hiện là giống lúa mẫn cảm với đạo ôn cổ lá, trên lá có vết bệnh đạo ôn và có mưa đêm nhẹ hoặc có sương mù dày về đêm.
Trên cổ gié:
Đạo ôn cổ gié còn được gọi là đạo ôn cổ bông. Khi lúa trổ bông, nấm bệnh đạo ôn tấn công vào cổ của gié lúa gây ra triệu chứng đạo ôn cổ gié. Ở đốt của gié lúa hoặc ở cuống của cổ gié có vết bệnh màu nâu hoặc nâu xám, nâu xanh. Nếu đốm bệnh xuất hiện sớm, ngay sau khi trổ bông, thì bông lúa bị lép trắng cả gié lúa, còn gọi là triệu chứng bông bạc. Để phân biệt triệu chứng bông bạc, do bệnh đạo ôn hay sâu đục thân gây ra thì nắm gié lúa kéo mạnh lên, nếu gié lúa không tuột ra khỏi chồi lúa và ở cổ gié có đốm nâu, thì là đạo ôn cổ gié, Trường hợp vết bệnh xuất hiện muộn hơn, gié lúa bị lép hoặc bị lững cả gié. Trường hợp nấm bệnh tấn công cổ gié muộn hơn vào lúc hạt lúa đã nặng thì cả gié lúa gãy đổ xuống còn gọi là "lúa gãy cổ"
Trên nhánh gié:
Trên cuống hạt:
Nấm bệnh đạo ôn còn tấn công lên cuống hạt vào giai đoạn cong trái me trở về sau, làm lững hạt và là nguyên nhân quan trọng làm hạt bị rụng nhiều khi thu hoạch (nông dân gọi là "muối hạt")
Biện pháp phòng trừ bệnh đạo ôn hiệu quả
Để kiểm soát bệnh đạo ôn bền vững, bà con cần áp dụng đồng bộ các biện pháp sau:
- Sử dụng giống lúa ít nhiễm bệnh, đây là biện pháp phòng ngừa hiệu quả và lâu dài nhất.
- Dọn sạch tàn dư rơm rạ sau thu hoạch để hạn chế nguồn nấm tồn lưu trong ruộng.
- Không gieo sạ quá dày: Mỗi ha gieo khoảng 100 – 120 kg; nếu gieo sạ bằng máy chỉ cần 70 – 80 kg để ruộng thông thoáng.
- Bón phân cân đối, hạn chế bón thừa đạm. Khi ruộng đã xuất hiện bệnh, cần ngưng ngay các loại phân có chứa đạm.
- Quản lý nước hợp lý, giữ mực nước trên ruộng từ 3 – 5 cm tùy giai đoạn sinh trưởng, tránh để ruộng khô khi bệnh đang phát sinh.
- Thăm đồng thường xuyên, phát hiện sớm khi bệnh mới chớm để xử lý kịp thời.
- Khi bệnh vừa xuất hiện, sử dụng thuốc đặc trị có chứa các hoạt chất như Tricyclazole, Fenoxanil và tuân thủ nghiêm nguyên tắc 4 đúng để đạt hiệu quả cao nhất.
👉 Chủ động phòng bệnh ngay từ đầu vụ, quản lý ruộng lúa khoa học và sử dụng thuốc hợp lý sẽ giúp bà con giảm thiểu rủi ro do bệnh đạo ôn, tiết kiệm chi phí và bảo vệ năng suất lúa vụ Đông Xuân.