CÁC LOÀI KIẾN VƯƠNG
Trên cây dừa có nhiều loài kiến vương gây hại, nhưng tại Việt Nam và các quốc gia châu Á chỉ thấy xuất hiện nhiều và gây hại quan trọng là:
- Kiến vương một sừng: Oryctes rthinoceros Linneus
- Kiến vương hai sừng: Xylotrupes gideon Linneus
Cả hai loài trên thuộc họ Bọ hung (Scarabaeidae), bộ Cánh cứng (Coleoptera).
Trong hai loài trên thì loài kiến vương một sừng Oryctes rhinoceros là gây hại quan trọng cho cây dừa và xuất hiện ở Việt Nam cũng như hầu hết các quốc gia trồng dừa trên thế giới, còn loài kiến vương hai sừng Xylotrupes gideon chỉ gây hại lẻ tẻ cho cây dừa. Ngoài dừa, các loài kiến vương còn gây hại trên cây chà là, cây lá buông, khóm, mía, cam, quít,...
2.Đặc điểm hình thái và sinh học
a.Kiến vương một sừng: Oryctes rhinoceros Linnaeus
Thành trùng màu nâu đậm hoặc đen, thân và cánh rất cứng. Chiều dài thân từ 30-50mm, rộng từ 14-21mm. Trước đầu có một sừng mọc ngược ra phía sau giống như sừng tê giác. Chân rất khỏe và 2 bên đốt chày là những gai bén nhọn. Thành trùng đực có kích thước cơ thể nhỏ hơn con cái và cuối bụng có nhiều lông dày màu nâu đỏ. Thành trùng cái có thể sống đến 3 tháng và đẻ từ 70-140 trứng.
Trứng hình thon, dài khoảng 3mm, màu trắng khi mới đẻ và chuyển sang màu xám khi sắp nở. Thời gian ủ trứng từ 8-15 ngày, trung bình 11 ngày.
Ấu trùng thường có dạng cong hình chữ C, thân màu xám tro với nhiều lông nhỏ màu nâu trên lưng, đầu màu nâu, chân ngực rất khỏe. Ấu trùng kiến vương một sừng có 4 tuổi, phát triển trong thời gian từ 4-6 tháng. Lớn đủ sức cơ thể ấu trùng có thể dài từ 6-14cm.
Nhộng có màu nâu, dài từ 5-9mm, nhộng phát triển trong thời gian từ 14-30 ngày và được hình thành trong xoang nằm dưới mặt đất.
b. Kiến vương hai sừng: Xylotrupes gideon Linnaeus
Thành trùng đực màu nâu đỏ bóng láng, chiều dài cơ thể từ 3,5-6cm. Rộng từ 2-3cm. Đầu có 2 sừng cong hướng về nhau, giống như vòng tròn phía trước đầu, 2 sừng này có thể dài hoặc ngắn, đỉnh của 2 sừng chẻ đôi.
Thành trùng cái không sừng, màu nâu đen, cánh không bóng. Chiều dài cơ thể từ 3-4cm. Phần lưng đốt ngực thứ nhất bầu tròn, 2 bên dẹp về phía trước. Râu đầu dạng hình lá lợp màu vàng, đốt thứ nhất dài, có 2 hàng lông cứng ở 2 bên; đốt thứ hai có nhiều lông cứng, 3 đốt sau cùng to và dẹp.
Cánh trước của kiến vương hai sừng không chê phủ hết thân. Trên cánh có nhiều chấm lõm nhỏ, các chấm này ở con cái sâu hơn con đực.
Chân nhiều lông. có nhiều chấm lõm, đốt chày chân trước cũng lõm tạo thành răng cưa như kiến vương một sừng. Đốt chày chân sau và chân giữa có 3 giai nhọn, cuối đốt chày cũng có 4 giai nhọn mộc quanh giống như kiến vương một sừng nhưng nhọn hơn. Đốt bàn lớn dài hơn của kiến vương một sừng.
Mặt bụng có nhiều lông màu nâu nhạt nhưng ít hơn kiến của Kiến Vương Một Sừng.
Ấu trùng và nhộng của kiến vương hai sừng có hình dáng và kích thước tương tự kiến vương một sừng.
Thời gian trung bình của một thế hệ khoảng 6 tháng.
3.Tập quán sinh sống và cách gây hại
Kiến vương vũ hóa vào đầu mùa mưa nên gây hại rất nhiều trong mùa mưa. Thành trùng hoạt động về ban đêm, thường đẻ trứng dưới lớp hữu cơ mục nát trên bề mặt đất của vườn dừa, thân cây dừa, gốc cây dừa, các đống phân.
Ấu trùng nở ra chui vào sống trong các lớp chất hữu cơ mục nát. Khi đủ lớn, vào cuối tuổi 3 , sùng ngưng ăn, nằm bất động và chuyển sang giai đoạn tiền nhộng trong thời gian khoảng 7 ngày, sau đó hóa nhộng trong xoang đất đã làm sẵn vào cuối tuổi 3. Thành trùng mới vũ hóa có màu nâu nhạt, nằm bất động trong đất từ 2 đến 3 tuần trước khi chui ra ngoài để kiếm ăn, bắt cặp và đẻ trứng.
Hầu hết các vết đục của kiến vương đều ở nách các lá số 4 đến số 6 tính từ trên ngọn xuống, ít khi dưới các vị trí này. Nếu vị trí bị kiến vương đục vào càng thấp càng có nhiều lá bị hại, càng ảnh hưởng nhiều đến đỉnh sinh trưởng. Đường đục vào thân cây dừa của thành trùng gồm có 2 giai đoạn, đầu tiên là đường ngang ngắn, hướng vào trung tâm cây, kế đến là đường dọc dài từ 15-20cm lên trung tâm bó lá ngọn (củ hủ). Tác hại chính gây ra do đường đục ngang ngắn, cắt luống lá và lá mũi tên (lá non còn cuốn lại). Kết quả là khi mở ra lá sẽ bị cắt có dạng hình chữ V rất đặc biệt hoặc bẹ lá bị gãy khi mới vừa mở ra, để lại các lỗ lớn trên bẹ lá. Đường đục dài không hại lắm trừ trường hợp đỉnh sinh trưởng bị tấn công. Kiến vương ăn phần mô mềm của ngọn, lá non còn đang cuốn lại và sống nhờ vào dịch mô, bỏ lại các sợi xơ, các sợi này sẽ bị đẩy ra ngoài. Thời gian kiến vương ăn phần mô mềm của ngọn, lá non còn cuốn lại và sống nhờ vào dịch mô, bỏ lại các sợi xơ, các sợi này sẽ bị đẩy ra ngoài. Thời gian kiến vương sống trong lỗ đục khoảng 6 ngày. Từ khi cây bị tấn công đến lúc thể hiện triệu chứng từ 40-45 ngày. Mọt cây bị hại sẽ có thể từ 5-6 kiến vương trên một tán lá. Cây dừa non nếu bị tấn công sớm sẽ chậm tăng trưởng và có thể chết nếu cây bị hại nặng. Kiến vương cũng còn đục phá phần dưới của thân cây dừa, các vết thương này sẽ tiết ra mùi hấp dẫn các kiến vương khác sẽ tới tấn công cây dừa. Ngoài ra, các vết đục này còn là nơi xâm nhập tiếp theo của nấm bệnh, virus, đuông. Các vườn dừa non thường bị hại nhiều hơn những vườn dừa già.
4.Các yếu tố ảnh hưởng đến mật số
a Thời tiết, môi trường
Trong năm kiến vương gây hại nhiều vào các tháng 7,8 và 9, trong mùa mưa, mức thiệt hại có thể đến 40%. Kiến vương phát triển mật số chủ yếu do điều kiện vệ sinh ở trong và chung quanh vườn dừa không tốt hơn là do tuổi cây dừa. Mặc dù cùng một điều kiện vệ sinh như nhau thì vườn dừa non bị hại nhiều hơn vườn dừa già, nhưng nếu cùng một tuổi dừa mà điều kiện vệ sinh ở vườn dừ nào không sạch thì dễ bị kiến vương bay tới đẻ trứng và gây hại nhiều hơn. Qua điều tra ở huyện Long Phú Tỉnh Hậu Giang năm 1989, những vườn dừa ở gần lò đường có nhiều xác bã mía có mức độ thiệt hại do kiến vương gây ra khoảng 37% trong khi ở những vườn dừa xa lò đường thì mức độ thiệt hại thấp hơn nhiều, chỉ khoảng 26-28%.
b Thiên địch
Thành trùng kiến vương thường bị ký sinh bởi vi khuẩn Baculpvius sp. và ấu trùng bị nấm Metarrhizium anisopliae ký sinh.
5.Biện pháp phòng trị
a Vệ sinh vườn dừa
- Tiêu diệt nơi đẻ trứng của thành trùng và môi trường sống của ấu trùng bằng cách đốt các rác bẩn, chất hữu cơ ở vườn dừa trước khi mùa mưa đến.
- Dọn sạch ngọn dừa, lá khô, cuống quày dừa, mặt đất, thân và gốc dừa mục nát tránh nơi kiến vương đục vào.
b Biện pháp canh tác
- Bón phân chuồng cần phải lấp kín để tránh nơi đẻ trứng của kiến vương
- Khi vun gốc cho cây dừa cần chú ý tránh làm tổn thương thân cây dừa.
- Tiêu diệt các ký chủ phụ như cây chà là, đủng đỉnh, lá buông.
- Ở các vườn dừa điều chỉnh được mực nước thì nên cho ngập sâu khoảng 10cm trong thời gian từ 2-3 ngày sẽ làm chết ấu trùng. Một năm nên cho vườn dừa ngập nước 2 lần.
- Trồng cây che phủ đất để tránh không cho kiến vương tới đẻ trứng như các loại đậu bò phủ lên liếp dừa.
- Trồng cây ngăn chặn sự xâm nhập của kiến vương.
c Bẫy
- Đào các hố sâu khoảng 0,6m, rộng 1m và chiều dài tùy theo liếp dừa; xong cho xuống đó các chất hữu cơ mục nát và đổ thêm thuốc trừ sâu xuống. Hố này thu hút thành trùng kiến vương tới, gặp thuốc trừ sâu sẽ bị chết. Rác cho xuống hố có bề dày từ 3-4 tấc. Khoảng 6 tháng thay rác một lần và 3 tháng xịt thuốc lại một lần.
- Chẻ đôi thân cây dừa úp xuống mặt đất, dụ kiến vương tới.
d Hóa chất
- Nếu vườn dừa có dấu hiệu bị kiến vương tấn công thì dùng cây sắt xoi bắt kiến vương hoặc cho thuốc trừ sâu vào đường đục xong trét đất lại để diệt thành trùng sống bên trong.
- Có thể áp dụng thuốc trừ sâu vào các bẹ lá dừa ở những vườn dừa còn non hoặc gói muối hay thuốc trừ sâu dạng hạt treo trên củ hủ dừa để nước mưa làm hoà tan muối hay thuốc thấm từ từ xuống ngọn sẽ diệt kiến vương.