1 Bệnh Thối Rễ Do Ngộ Độc Axit Hữu Cơ
Bệnh thối rễ lúa do ngộ độc axit hữu cơ rất thường gặp ở vùng lúa hai và nhất là vùng lúa ba vụ một năm. Ngày nay, khi mà thu hoạch lúa hầu như bằng máy gặt đập liên hợp, rơm được rải đều khắp ruộng thì thối rễ là bệnh thường gặp trong giai đoạn lúa đẻ nhánh.
1.1 Cách nhận diện lúa bị thối rễ do ngộ độc axit hữu cơ
Trong giai đoạn đẻ nhánh, lúa ngả màu vàng xỉn màu, nhảy chồi kém và hơi lùn so với lúa bình thường. Trong ruộng, các nơi trũng thường bị trước rồi sau đó đến toàn ruộng. Bà con nông dân có khuynh hướng gia tăng ure cho ruộng, có giúp lá xanh lại, nhưng bụi lúa vẫn yếu, lùn hơn bình thuonggfw và sau đó cho bông rất nhỏ và năng suất kém. Khi lúa có các triệu chứng trên, nên nhổ bụi lúa kên và rửa sạch rễ sẽ thấy rễ lúa bị thối đen và rễ lúa có mùi hôi.
1.2 Tác hại do bệnh
Ngộ độc axit hữu cơ nếu không được xử lý đúng cách sẽ làm giảm năng suất rất đáng kể, có thể giảm 20% đến 40% năng suất của ruộng lúa. Ngoài ra, vết thối ở rễ lúa sẽ mở đường cho vi khuẩn xâm nhập vào bụi lúa gây nên bệnh thối gốc do vi khuẩn. Bụi lúa bị suy yếu do thối rễ cùng là cơ hội cho nhiều bệnh tấn công gây hại cho lúa như bệnh đạo ôn kết hợp với bệnh thối gốc,vv...
1.3 Nguyên nhân của bệnh
Bệnh thối rễ là do rơm rạ trên ruộng của vụ lúa trước để lại chưa kịp phân hủy thì được vùi vào trong đất và hco đất ngập nước để làm vụ kế tiếp. Do rơm rạ được phân hủy trong điều kiện ngập nước nên sinh ra các axit hữu cơ, rất chua, nên làm rễ lúa bị thối. Nếu thời gian rễ lúa bị thối kéo dài, rễ lúa sẽ không hấp thu đủ phân nên bụi lúa sẽ suy yếu làm cho lá lúa có màu vàng (do thiếu N), bụi lúa kém đâm chồi và lùn.
1.4 Đối phó với bệnh
a) Ngừa bệnh:
- Cày vùi rơm rạ vào đất và để đất khô ráo trong từ 1 đến 2 tháng rồi mới vào vụ lúa mới. Với cách làm này sẽ giúp rơm rạ của vụ lua trước được phân hủy (mục ra) trong điều kiện thoáng khí (không bị ngập nước) nên sẽ sinh ra phân hữu cơ ủ mục, là loại phân rất tốt cho vụ lúa sau. Cách làm này được gọi là " cày ải phơi đất" là kỹ thuật rất tốt để vụ lúa sau không bị ngộ độc axit hữu cơ. Tuy nhiên kỹ thuật này chỉ sử dụng trong khi trồng 2 vụ lúa một năm mà thôi.
- Với lúa ba vụ một năm, chúng ta không áp dụng được biện pháp cày ải phơi đất vì không đủ thời gian. Ngoài ra hiện nay với việc thu hoạch bằng máy gặt đập liên hợp, máy phun rơm ra đều khắp mặt ruộng nên lượng rơm rất lớn. Chúng ta cần giúp rơm rạ phân hủy thật nhanh, ngay cả trong điều kiện ngập nước mà không sinh ra nhiều axit hữu cơ. Chúng ta có thể sử dụng nấm Trichoderma là nấm phân hủy rơm rạ rất nhanh. Tuy nhiên phần lớn chủng Trichoderma đều thích điều kiện thoáng khi (không bị ngập nước), do đó khi rơm rạ bị vùi vào đất và cho đất khi ngập nước), do đó rơm rạ bị vùi vào đất và cho đất bị ngập nước thì nấm Tricoderma cũng bị chết ngộp. Như vậy chúng ta phải có thời gian giữa hai vụ lúa phải dài được 20 ngày để nấm Trichoderma có đủ thời gian phân hủy gần hết rơm rạ trước khi vùi đaast. Điều này cũng khó thực hiện với lúa ba vụ một năm. Hiện nay, Trường đại học Cần Thơ đã nghiên cứu và tìm được chủng nấm Trichoderma chịu được điều kiện ngập úng và tạo ra sản phẩm Trico-LV. chúng ta có thể sử dụng Trico-LV để giúp phân hủy tốt rơm rạ trên ruộng giúp giảm bệnh thối rễ lúa do ngộ độc axit hữu cơ.
- Cách sử dụng Trico-LV để giảm thối rễ như sau: ngay sau khi thu hoạch xong, cho phun Trico-LV + Thuốc cỏ cháy lên rơm rạ ngay( hai sản phẩm này có thể chung với nhau bằng cách pha thuốc cỏ cháy với nước trước sau đó cho Trico-LV vào sao). Phun xong để đó cho đến khi xới đất. Thời gian càng dài càng tốt vì là thời gian cho nấm Trichoderma trong sản phẩm Trico-LV nhân mật số lên. Sau khi xới đất vùi rơm rạ vào trong đát, trục đất và gieo sạ lúa giống thì nấm Trichoderma vẫn tiếp tục phát triển và phân hủy rơm rạ mà ít sinh ra axit hữu cơ. Nhờ đó giúp giảm tác hại thối rễ lúa. Nên kết hợp với biện pháp xã bỏ nước trong ruộng vào hai thời điểm 15 và 25 ngày sau khi sạ.
- Một việc cũng rất quan trọng cần làm là đánh rãnh trong ruộng để xả bỏ nước độc trong ruộng khi cần. Đó là đánh các rãnh song song nhau, cách nhau khoảng 4-5m. Đầu các rãnh này làm một mương sâu để thoát nước khỏi ruộng. Đào sâu các rãnh được 20cm là tốt nhất. Nếu không có điều kiện thì đánh rãnh cạn hơn, 10cm sâu cũng được. Ngay cả, lúc trục đất cho máy trục kéo theo một khúc gỗ to và nặng để làm rãnh cũng được. Trong hai vụ lúa, sau hai cử phân đầu lỗi 5 ngày, tháo cạn tất cả nước trong ruộng, chắc cả nước trong đất nhờ các rãnh này. Như vậy, chúng ta có thể xã nước ruộng vào ngày thứ 15 và ngày thứ 25 sau khi sạ. Với hai cử xả nước, chúng ta có thể tháo phần lớn nước chưa trong đất ra, giúp giảm thiệt hại vì bệnh thối rễ ngay cả trường hợp không có xử lý rơm rạ Trico-LV.
b) Trị bệnh
- Khi ruộng lúa thể hiện triệu chứng thối rễ do ngộ độc axit hữu cơ, tiến hành xả nước như đề cập ở phần trên. Nếu rễ lúa bị thối nhiều, sau khi xả nước, rải 20kg vôi bột/ công ruộng. Công dụng của vôi là hòa với nước có trong đất thành dung dịch kềm, giúp trung hòa phần đất mặt, giúp lúa đâm rễ nom ra ngay trên mặt đất. Sau khi rải vôi, có thể cho nước mới vào lấp xấp mặt ruộng. Ba ngày sau, nếu thấy lúa bún rễ non ra ngang mặt đất thì có thể tiến hành rải thêm ít phân giúp cây lúa phát triển trở lại. Có thể bón 1kg ure + 1kg KCl (kali muối ớt). Bên cạnh đó có thể phun các chất kích hoạt cho cây lúa để giúp lúa mau lại sức, có thể sử dụng Bom Flower, hoặt Comcat hoặc Plasti Mula,vv....
2 Ngộ Độc Phèn
Đất ruộng lúa của một số vùng như Đồng Tháp Mười, vùng Tứ giác Long Xuyên, vùng Bạc Liêu - Cà Mau còn chứa nhiều phèn. Những nơi làm lúa nhiều năm, đất đã được rữa phèn nên khi trồng lúa ít bị xì phèn. Còn các vùng đất mới khai hoang gần đây, do phèn chưa được rữa hoàn toàn nên thỉnh thoảng ruộng lúa bị xì phèn làm hại cho vụ lúa.
2.1 Tác hại của phèn
Khi đất ruộng bị xì phèn, rễ lúa bị hại vì độ chua của phèn và vì các ion sắt và nhôm bao quanh rễ làm cho rễ lúa không hấp thu được dinh dưỡng. Ngoài ra, do ảnh hưởng của phèn, phân lân bị cố định nên rễ lúa không lấy được lân dù chúng ta bón đầy đủ phân lân. Khi đất bị xì phèn, ruộng lúa èo ọt, lùn, đâm chồi kém và cuối cùng cho năng suất rất kém. Ruộng bị xì phèn nặng, nếu không có biện pháp quản lý đúng cách có thể lúa cho bông rất nhỏ và toàn bộ bông đều lép. Nếu phèn nhẹ hơn, lúa có thể trổ được nhưng lép nhiều và năng suất giảm nhiều.
2.2 Cách nhận diện lúa bị ngộ độc phèn
Ruộng lúa bị xì phèn, lá lúa ngả màu vàng nhất là vàng phần trên của lá và chót lá bị cháy khô. Bụi lúa lùn, đâm chồi kém. Lúc lúa trổ bông, bông lúa nhỏ. Lúc lúa vào chắc, trên bông có nhiều hạt lép, nhất là các hạt trong cậy. Đặc biệt bệnh đốm nâu phát triển mạnh trên lá lúa của ruộng lúa bị xì phèn. Bứng bụi lúa lên và rửa sạch rễ, rễ ngả màu vàng và xù xì, nếu vuốt dưới ngón tay sẽ cảm thấy nhám.
2.3 Nguyên nhân của ngộ độc phèn
Phần lớn đất tại Đồng bằng sông Cửu Long có tầng phèn tiềm tàng hay gọi là tầng sinh phèn. Ở vùng phù sa ngọt, tầng sinh phèn nằm rất sâu, luôn luôn được ém trong tầng thủy cấp(tầng nước trong đất) cho nên gần như không bị xì phèn bao giờ. Tuy nhiên, đất ở vùng phèn có tầng sinh phèn ở gần mặt đất hơn, khoảng 20-30cm cách mặt đất. Nếu đất bị khô, mực thủy cấp bị rút xuống sâu dưới tầng sinh phèn, không khí theo xuống đến tầng này làm cho đất sinh phèn hoạt động và theo đất khô xì lên mặt. Chất phèn hòa với nước (nước mưa hoặc nước bơm vào) thành nước phèn. Nước phèn này rất chua do có độ ph thấp hơn 4. Mà khi rễ lúa gặp nước có độ chưa này sẽ không hấp thu được phân đạm. Ngoài ra trong nước phèn có chứa nhiều sắt và nhôm tự do, mà phần lớn là sắt. Sắt tự do bám vào rễ lúa, bị oxy có sẵn trong rễ lúa làm cho bị oxy hóa trở thành fe cố định có màu vàng nâu và bám sát vào rễ lúa, do đó rễ lúa ngả màu vàng nâu và xù xì chứ không còn láng mướt nữa.
Một vài tình huống đặc biệt là có người xúc đất làm ao nuôi cá, móc đất dưới sâu đấp lên bờ làm ao. Các ruộng chung quanh vuông này sẽ bị phèn trong mùa mưa kế tiếp mà không phải do xì phèn. Đó là do đất dưới sâu có chứa chất sinh phèn, được đấp thành bờ, sẽ khô đi và chất phèn trong đất có cơ hội nên bị tuột oxyt hóa và trở thành bờ, sẽ khô đi và chất phèn trong đất có cơ hội nên bị oxy hóa và trở thành phèn thật sự. Khi mưa đến, nước mưa hòa tan chất phèn chảy xuống ruộng lân cận làm cho lúa bị ngộ độc phèn.
2.4 Đối phó với ngộ độc phèn
Chất phèn là chất hòa tan trong nước cho nên chúng ta có thể dùng nước (nước mưa hoặc nước sông) để rửa phèn. Biện pháp rửa phèn là biện pháp tốt nhất để đối phó với phèn.
a) Biện pháp ngừa xì phèn
- Ở vùng phèn, vào đầu vụ cần rửa sạch phèn trước khi vào vụ lúa mới. Đưa ra vào ngập ruộng và để yên một đêm. Hôm sau tháo cạn nước ra rồi tiến hành làm đất. Nếu ruộng có phèn nhẹ, chỉ cần xả nước một lần là rửa sạch phèn trong đất. Gặp đất phèn nặng hơn cần rửa phèn hai hoặc ba lần mới bắt đầu vào vụ mới.
- Cần phải đánh rãnh xả phèn trong ruộng. Cứ mỗi 4m hoặc 5m đánh một rãnh song song nhau. Rãnh có chiều ngang 20cm sâu 20cm. Đầu các rãnh có mương sâu hơn để chắc nước phèn khi cần. Xả nước phèn ngay khi phát hiện nước có phèn.
- Trong vụ lúa nên xả nước ít nhất hai lần vào sau hai lần bón phân thúc cho lúa 5 đến 7 ngày.
- Ở vùng đất phèn, nên bón phân lân Văn Điền lúc làm đất. Phân lân Văn Điền có khả năng giúp hạ phèn tốt. Với biện pháp này bón phân Văn Điền vào đầu vụ, kết hợp với xả phèn thường xuyên, đất sẽ làm giảm phèn sau vài năm.
b) Cần Làm Khi Bị Xì Phèn
-Phát hiện ra lúa bị ngộ độc phèn, phải xả phèn ngay. Nếu có nước sẵn, cần khai cho nước thoát ra, chắc cho thật cạn nước, kể cả nước trong đất. Sau đó cho nước mới vào ruộng. Trường hợp trong ruộng không có sẵn nước, cần phải bơm nước vào ngập đất và để yên một đêm. Ngày hôm sau xả thật cạn nước ra.
- Nếu bị phèn nặng, bên cạnh xã phèn còn phải rải vôi bột, 20 đến 50 kg vôi/ công (tùy mức độ nhiễm phèn). Cũng có thể sử dụng phân lân thay cho vôi.
- Sau khi xả phèn và rải vôi khoảng ba ngày sau, lúa có thể đâm rễ non ngang mặt đất. Lúc này nên bón thêm phân, 2kg ure + 2kg DAP + 1kg KCL. Ngoài ra, cũng nên phun các chất kích hoạt để giúp cây lúa mau hồi phục. Có thể sử dụng một trong các chất sau: Boom Flower, hoặc DS80, Comcat, Plasti, Mula,vv...