1 XÉN TÓC ĐỤC THÂN
Phân bố và ký chủ
Loài này ghi nhận là gây hại trên cây xoài tại các quốc gia vùng nhiệt đới như Ấn Độ, Sri Lanka, Thái Lan, Philippines, đảo Borneo thuộc Indonesia.
Đặc điểm hình thái và sinh học
Xén tóc có thân màu đen, dài từ 2,5-4cm. Râu rất dài, màu đỏ, bằng hoặc hơn thân mình (con đực); sáu chân cũng màu đỏ với đốm nâu đậm ở cuối đùi và cẳng chân. Trên cánh cứng có những đốm gồ màu đen hoặc nâu. Ngực trước có u nhỏ trông gồ ghề, mỗi bên có một gai đưa ra giống như hai cái sừng. Thành trùng có thể sống nhiều tháng, ăn mật và phần hoa hoặc các phần non của đọt cây.
Trứng tròn, màu trắng được đẻ rải rác trong các vết nứt của vỏ cây. Trứng nở trong thời gian từ 2-3 ngày.
Ấu trùng có thân màu vàng nhạt, đầu rất nhỏ và hay rút xuống phía dưới, chân thoái hóa còn rất nhỏ, có đời sống rất lâu, có thể đến 7-8 tháng ngay bên trong thân cây, do đó khả năng phá hại rất cao. Mới nở ấu trùng rất mềm yếu nhưng khoảng 1 tuần là trở nên cứng bình thường và rất linh động.
Trước khi làm nhộng ấu trùng đục một lỗ để sau thành trùng chui ra. Thời gian nhộng có thể từ 1 đến 2 hay 3 tháng.
Tập quán sinh sống và cách gây hại
Thành trùng thường bị thu hút bởi ánh sáng đèn vào đầu mùa mưa sau khi vừa trưởng thành. Thành trùng cái đẻ trứng trong các cháng ba của cây, trong các vết nứt hay vết thương ở trên thân cây. Ấu trùng sau khi nở ăn vỏ cây thành những đường ngoằn nghèo không đều nhau. Càng lớn ấu trùng ăn càng nhiều và gây ra tiếng động rất dễ nghe thấy. Sau đó chúng đục vào thân do các vết bệnh trên thân và đục dần lên. Đôi khi không có điểm thích hợp để đục vào, ấu trùng di chuyển dần xuống phía dưới gốc và đục chui vào bên trong làm thành những đường hầm ngoằn nghèo bên trong thân, các đường này chứa phân do chúng thải ra. Nấm mốc sẽ theo bên ngoài thân cây hay đi thẳng vào trung tâm, và đường đục càng lớn dần với tuổi của ấu trùng. Cây bị tấn công vào giai đoạn nhỏ sẽ ảnh hưởng đến sự tăng trưởng rất nhiều, mạch dẫn nhựa tắt nghẽn làm cho cành bị khô héo và rụng lá, các lỗ do ấu trùng đục vào bị chảy nhựa và cành dễ gãy.
Biện pháp phòng trị
- Không nên chặt hay lột vỏ cây để kích thích cây ra trái vì sẽ tạo nơi thuận tiện cho thành trùng cái đến đẻ trứng.
- Có thể dùng bẫy đèn để bắt bớt thành trùng.
- Thường xuyên thăm vườn cây, quan sát mạt cưa do ấu trùng đục bên trong thân thải ra để theo dấu mà soi bắt giết ấu trúng. Khi phát hiện thấy cây bị hại nhưng nhẹ thì có thể dùng cây xoi lỗ để nhét thuốc trừ sâu dạng hột vào bên trong thân cây, sau đó trét đất lại. Nếu cây có nhiều cành bị hại thì chặt bỏ cành hư, gom lại và đốt. Ngoài ra có thể dùng các thân cây khô để rải rác trong vườn để thu hút thành trùng tới xong tiêu diệt.
2 SÂU ĐỤC CÀNH NON
Đặc điểm hình thái và sinh học
Thành trùng là một loài bướm màu nâu nhỏ, thân có chiều dài từ 8-10mm. Cánh sải rộng từ 17-20mm. Cánh trước màu bạc óng ánh, phần giáp với thân màu hơi sậm, cạnh ngoài có những sọc ngang gãy khúc rất nhỏ và 1 hàng chấm đen ở sát bìa cánh. Cánh sau màu nhạt hơn.
Trứng được đẻ rải rác trên lá, chồi non và nở trong vòng từ 2-3mm khi lớn đủ sức, phát triển trong thời gian từ 8-15 ngày.
Nhộng màu nâu, phát triển trong thời gian từ 8-12 ngày.
Tập quán sinh sống và cách gây hại
Bướm bị hút nhiều ánh sáng đèn, nhất là trong những đêm trời tối và không có gió với ẩm độ khoảng 90%. Bướm đẻ trứng vào ban đêm, rải rác trên các chồi và lá non.
Khi vừa nở, sâu đục vào gân chính của lá non mềm nhất; khoảng 2 ngày sau, cơ thể to hơn, sâu chui dần vào chồi ngọn gần đỉnh sinh trưởng. Sâu thường chỉ ăn trong một lóng, nhưng nếu lóng có chiều dài ngắn hơn 5cm, sâu có thể đục xuyên qua mắt để sang lóng kế. Thường sâu chỉ ăn từ trên xuống. Chồi non bị hại sẽ héo, không cho hoa. Nếu sâu tấn công trên hoa sẽ làm rụng bông. Sâu làm nhộng trên vỏ cây, trên hoa khô, trong kẻ nứt của vỏ cây hay trong đất.
Biện pháp phòng trị
Ngắt bỏ và tiêu hủy các cành bị hại trước khi sử dụng thuốc, 1 hoặc 2 lần trong một tháng khi cây ra lá non. Nên sử dụng ác loại thuốc có tính lưu dẫn.
3 SÂU ĐỤC (HẠT) TRÁI
Đây là loài gây hại nhiều cho cây xoài trong thời gian gần đây. Tại các tỉnh Tiền Giang, Đồng Tháp và Cần Thơ, đây là đối tượng sâu hại rất quan trọng. Sâu hiện diện trên hầu hết các vườn xoài và gây hại năng suất ngày càng một trầm trọng hơn. Trên thế giới, sâu cũng đang gây hại trầm trọng cho xoài ở Thái Lan, Indonesia, Philippines... Chưa tìm thấy cây ký chủ nào khác ngoài cây xoài.
Đặc điểm hình thái và sinh học
a. Giai đoạn trứng. Trứng có hình bầu dục, lúc mới nở có màu trắng ngà, dần dần chuyển sang màu hồng và khi sắp nở vỏ trứng có màu nâu hơn. Đường kính trứng khoảng 0,2-0,3mm, rất khó phát hiện trong điều kiện ngoài đồng.
b. Giai đoạn ấu trùng. Lúc mới nở có kích thước 0,5-0,6mm, màu trắng, có các sọc ngang màu đỏ rất nhỏ trên lưng, sau đó các sọc này lớn dần lên theo sự phát triển của sâu. Ở tuổi 2, các sọc rõ dần lên, sâu đạt chiều dài khoảng 0,7-0,8mm. Chuyển sang tuổi 3, sâu có chiều dài 1-1,2mm. Qua tuổi 4, chiều dài khoảng 1,3-1,5cm, đến tuổi 5 sâu lớn khoảng 1,8-2,2cm, các sọc màu đỏ trên lưng trở nên đậm và khi chuẩn bị làm nhộng thì mặt dưới bụng chuyển sang màu trắng xanh.
c. Giai đoạn nhộng có kích thước từ 11-12mm, lúc đầu màu vàng nhạt, sau chuyển dần thành màu vàng nâu, thời gian nhộng từ 14-16 ngày.
d. Trưởng thành bướm có kích thước trung bình, chiều ngang sải cánh rộng 22-24mm, chiều dài thân mình khoảng 11-12mm. Mặt trên cánh có màu nâu đậm, mép sau của cánh có vân nâu lợt hình gãy khúc, mặt dưới màu xám tro với viền sậm màu ở méo cánh. Bụng của thành trùng ở mặt trên có viền trắng đỏ xen kẽ, cuối bụng của con đục bằng hơn thành trùng cái và đốt chày của chân giữa phình to và có mang một chùm lông màu nâu đen dễ phân biệt với con cái.
Thời gian sinh trưởng của sâu dục trái xoài kéo dài từ 38 đến 43 ngày, giai đoạn trứng 4-5 ngày (trung bình 4,22 ngày), giai đoạn ấu trùng có 5 tuổi với 4 lần lột xác kéo dài từ 14-16 ngày (trung bình 14,85 ngày), giai đoạn nhộng từ 11-17 ngày (trung bình 14,47 ngày), giai đoạn trưởng thành từ 6-7 ngày (trung bình 6,71 ngày).
Sâu thường gây hại nặng trong mùa xoài chính vụ, mùa xoài sớm ít bị gây hại hơn.
Tập quán sinh sống và cách gây hại.
Bướm hoạt động và đẻ trứng vào ban đêm, thường đẻ trứng trên cuống trái, khuất trong phần khô còn sót lại của đài và tràng hoa, rất khó phát hiện.
Sâu bắt đầu gây hại khi trái bằng cỡ ngón chân cái cho đến khi già sắp thu hoạch. Sâu non nở ra bò xuống đít trái để đục vào bên trong trái. Sâu bắt đầu ăn thịt của trái rồi vào trong ăn hạt còn non. Có thể có nhiều sâu cùng tấn công trên một trái. Khi ăn hết hạt sâu sẽ bò sang trái lân cận để gây hại tiếp. Khi đủ lớn, sâu bò ra ngoài, nhả tơ để đánh đu xuống làm nhộng ở trong đất. Thời gian làm nhộng khá lâu, khoảng 2 tuần lễ.
Triệu chứng gây hại tiêu biểu là trái bị sâu đục làm thối đen ở phần đít trái.
Biện pháp phòng trị
- Phun thuốc khi trái non cỡ ngón tay hoặc chân cái và quan sát thấy có trên 2% số trái bị sâu đục/cây. Do đó nên theo dõi vườn xoài thường xuyên để theo dõi mật số sâu và tỉ lệ trái bị hại
- Gom và tiêu hủy các trái bị hư vì ấu trùng sẽ chui xuống đất để làm nhộng.
- Bao trái bằng giấy keo.
4 RUỒI ĐỤC TRÁI
Phân bố và ký chủ
Loài này chủ yếu hiện diện ở các quốc gia trồng cây ăn trái vùng Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Ngoài cam, canh, quít, chúng còn tấn công trên xoài, ổi, mít, nhãn,...
Đặc điểm hình thái và sinh học
Ruồi có cơ thể dài từ 6-0mm,sải cánh rộng khoảng 13mm. Đầu màu vàng, có dạng hình bán cầu, mặt trước màu nâu đỏ với 6 chấm nhỏ màu đen, phía sau đầu có nhiều lông nhỏ. Râu đầu tương đối ngắn, có 33 đốt, 2 đốt đầu nhỏ và ngắn, đốt cuối dài và to, trên đốt này có một lông nhọn. Ngực màu nâu đỏ hoặc màu nâu tối. Hai bên ngực có 2 đốm màu vàng ở góc phía trước, kế đến là 2 vệt vàng dài đến cuối ngực, phần ngực giáp với bụng có một vệt màu vàng to. Bụng có 2 sọc ngang màu vàng, sọc phía trên nhỏ hơn sọc phía dưới; giữa hai sọc này là một sọc màu đen; đồng thời cũng cso một sọc dọc chạy từ sọc vàng cuối cùng đến cuối bụng giống như hình chữ T. Cánh trong có màu khói, gần cạnh trước có màu đậm hơn. Bàn chân có 5 đốt, đốt cuối cùng có hai móng và một miếng đệm rất to. Ở 3 đôi chân thì đốt đùi màu đỏ, còn đốt chày và bàn chân màu vàng.
Có thể phân biệt ruồi cái với ruồi đực một cách dễ dàng nhờ ruồi cái cso cơ thể to hơn và có bộ phận đẻ trứng dài. Sau khi vũ hóa từ 7-15 ngày, ruồi bắt đầu đẻ trứng. Ruồi sống khoảng từ 20-40 ngày, trong thời gian đó một ruồi cái có thể đẻ khoảng 150-200 trứng, trung bình 50 trứng trong vòng 30 ngày.
Trứng ruồi có hình hạt gạo, dài khoảng 1mm; lúc mới đẻ màu trắng sữa, khi sắp nở chuyển sang màu vàng nhạt. Thời gian ủ trứng từ 2-4 ngày.
Dòi mới nở dài khoảng 1,5mm, lớn đủ sức dài từ 6-8mm, màu vàng nhạt. Giai đoạn ấu trùng (dòi) gồm 3 tuổi, kéo dài từ 10-14 ngày.
Vỏ nhộng là kén giả, có hình trứng dài, lúc đầu có màu vàng nâu, khi sắp vũ hóa chuyển sang màu nâu đỏ. Nhộng dài khoảng 5-7mm, thời gian nhộng kéo dài từ 7-10 ngày.
Tập quán sinh sống và cách gây hại
Ruồi cái dùng ống đẻ trứng chọc thủng vỏ trái cây và đẻ trứng vào chỗ tiếp giáp giữa vỏ và thịt, trứng được đẻ thành từng chùm trong một lỗ khoét bên trái. Dòi non nở ra đục ăn thịt trái cây, tuổi càng lớn dòi càng đục sâu vào phía trong trái làm trái bị thúi và hư. Ngay sau khi dòi nở ra, tại miệng lỗ chọc ở vỏ trái bắt đầu ứa nước. Triệu chứng này càng về sau càng rõ rệt. Lúc này mép của miệng lỗ chọc hơi nhô cao, tiếp đến là phần vỏ chung quanh lỗ bị thúi. Khi lớn đủ sức, nếu trái rụng dòi sẽ di chuyển xuyến đất làm nhộng, nếu trái không rụng dòi cũng búng mình cho rơi xuống đất để hóa nhộng. Dòi làm nhộng dưới đất sâu khoảng 3-7 cm.
Biện pháp phòng trị
- Nhặt và tiêu hủy tất cả trái bị hư rụng xuống đất, vì đây là nơi trú ẩn của dòi, cho vào các hố xong lấp lại hoặc cho thuốc trừ sâu xuống để tiêu diệt hoặc có thể cho gà vịt ăn.
- Sử dụng chất dẫn dụ như thuộc loại sex pheromone để quấy rối sự bắt cặp hay chất protein thủy phân để thu hút con cái đến và giết.
- Nếu nhà có điều kiện nên bao trái khi xoài đã lớn.