CÁC LOÀI RỆP SÁP
Có nhiều loài rệp sáp gây hại , quýt ở Đồng bằng sông Cửu Long chủ yếu gồm các loại như sau:
*RỆP SÁP MỀM XANH LỤC
1 Phân bố và ký chủ
Rệp sáp mềm có diện phân bố khá rộng, đã phát hiện được tại nhiều vùng trồng cam quýt trên thế giới. Ở nước ta các vùng trồng cam quýt đều có loài này hiện diện và gây hại nguy hiểm cho cam quýt.
Ngoài cam, chanh, quít, bưởi chúng còn có thể phá hại trên ổi và một số loại cây ăn trái khác.
2 Đặc điểm hình thái và sinh học
Rệp cái trưởng thành của loài này có cơ thể hình bầu dục khá đều đặn (gần như đối xứng hai bên), màu xanh lục hơi ngã vàng, hơi dẹp so với các loài rệp sáp khác, dài 3-4cm. Về phía đầu có hai đốm mắt đen nhỏ. Chân khá phát triển, có thể nhìn thấy từ mặt trên và có thể di chuyển được.
Con cái sinh sản mà không cần bắt cặp. Trứng nở bên trong mai sáp mỏng và ấu trùng tuổi 1 có chân để bò đi tìm chỗ cố định, lột da sang tuổi 2 và sau đó thì trưởng thành. Vòng đời vào khoảng 4-6 tuần lễ.
3 Tập quán sinh sống và cách gây hại
Loài này có khả năng di chuyển không những ở thời kỳ rệp non mới nở mà cả ở giai đoạn chuẩn bị đẻ trứng, nhưng chỉ phát tán một khoảng cách ngắn đến các cành lá gần nơi sinh sống. Chúng tấn công chủ yếu là ở các chồi non, lá non hoặc trái non.
Rệp thường được các loài kiến chăm sóc để ăn mật, trong đó có cả kiến vàng (mặc dù kiến vàng cũng ăn thịt các loài sâu hại khác nên rất có lợi). Tài liệu cho biết kiến ăn mật có thể làm hạn chế tỉ lệ chết của ấu trùng tuổi 1 vì nếu mật số tích lũy nhiều quá có thể lây bệnh hoặc dính chân rệp non trong khi di chuyển.
*RỆP SÁP ĐỎ
1 Phân bố và ký chủ
Ở Việt Nam các vùng trồng cam đều thấy chúng xuất hiện. Ngoài cây trong họ cam, quýt, loài này còn phá hại trên đu đủ, ổi, trà...
Loài này chủ yếu sống trên cam quýt, nhưng tại các nước ôn đới chúng còn có thể sống trên các loại cây như táo, đào, nho và một số loài cây dại khác
2 Đặc điểm hình thái và sinh học
Thành trùng cái không có cánh, thân tròn, màu đỏ, đường kính khoảng 1,8–2mm. Cơ thể được bao phủ bởi lớp mai sáp mỏng nhưng hoàn chỉnh, bám chặt trên thân, cành hoặc các nhánh nhỏ của cây. Thành trùng đực có cánh, có khả năng bay đi tìm con cái để giao phối.
Sau khi giao phối, con cái sinh sản trực tiếp, đẻ khoảng 100–150 con non với tốc độ 2–3 con mỗi ngày. Con non có chân, có thể bò đi tìm nơi thích hợp để định cư. Tuổi thọ của thành trùng kéo dài khoảng 6–8 tuần, tùy theo điều kiện môi trường.
Khi tìm được vị trí phù hợp, ấu trùng tuổi 1 bắt đầu chích hút và tiết ra lớp mai sáp nhỏ, tròn, màu trắng bao quanh cơ thể. Bước sang tuổi 2, cơ thể chúng chuyển sang màu đỏ.
Sự khác biệt giới tính được thể hiện rõ qua hình dạng và kích thước của mai sáp: sau tuổi 2, mai sáp con đực có dạng bầu dục, còn con cái vẫn giữ hình tròn. Con đực trải qua giai đoạn tiền nhộng và nhộng bên trong lớp mai sáp trước khi hóa thành con trưởng thành có cánh. Sau khi giao phối, con đực bị hấp dẫn bởi pheromone của con cái và chết không lâu sau đó.
3 Tập quán sinh sống và cách gây hại
Cả thành trùng và ấu trùng đều chích hút nhựa cây hoặc cành làm cho cành bị khô, cây nhỏ bị chết dễ dàng. Rệp còn tiết ra phần có chứa chất đường bám quanh thân hay cành làm cản trở quang hợp, cây phát triển kém.
*RỆP SÁP TÍM
1 Ký chủ
Đa ký chủ: Ổi, xoài, nhãn,...
2 Đặc tính sinh học
Vỏ sáp có dạng hình dấu phẩy, dài khoảng 3–4mm, màu tím. Cơ thể rệp nằm bên trong vỏ sáp có màu trắng đục, hình thon dài. Ở con đực, mai sáp ngắn, hẹp hơn và có màu nhạt. Hình dạng mai sáp của loài này khá giống với rệp sáp trắng tuyết, tuy nhiên kích thước lớn hơn và màu sắc của loài kia thường nâu đậm.
Giống như các loài rệp sáp khác, con đực có cánh và tìm con cái để giao phối nhờ vào pheromone. Sau khi giao phối, mỗi con cái có thể đẻ từ 50–100 trứng dưới lớp mai sáp bảo vệ.
Trứng có màu trắng đục, thời gian ấp nở thay đổi theo điều kiện thời tiết: khoảng 2 tuần trong thời tiết nóng, nhưng có thể kéo dài từ 1 đến 2 tháng ở vùng ôn đới lạnh.
Khi trứng nở, ấu trùng di chuyển để tìm nơi thích hợp làm tổ và tạo lớp vỏ sáp mới. Toàn bộ vòng đời của chúng kéo dài khoảng 6–8 tuần.
3 Khả năng gây hại
Rệp tấn công mọi bộ phận của cây. Chúng thường ở rải rác cách xa nhau, chỉ tập trung ở nơi hai trái dính chùm lại.
4 Biện pháp phòng trị chung (đối với các loài rệp sáp hại cam quít)
- Vì rệp có lớp sáp bao phủ nên tương đối khó trị. Có thể áp dụng các loại thuốc nhũ dầu làm tan lớp sáp để dễ diệt được chúng.
- Có thể phun dầu khoáng để làm ngạt thở hoặc giảm khả năng đẻ trứng của con cái.
- Chúng có nhiều thiên địch ăn thịt hoặc ký sinh như bọ rùa, ong ký sinh... nên có khi không cần phải trị bằng nông dược, ngoại trừ trong trường hợp chúng đang truyền bệnh.