BỆNH THAN ĐEN
1.1 Cách nhận diện bệnh than đen
Bệnh than đen xuất hiện trên hạt lúa. Thông thường, bệnh chỉ xuất hiện trên một vài hạt một gié lúa, thường gặp là từ một đến sáu hạt mắc bệnh. Hạt lúa mắc bệnh không có màu vàng sáng mà ngả màu nhạt, đồng thời có phấn đen bao phủ bên ngoài vỏ trấu của hạt lúa. Tách vỏ trấu của hạt bệnh, bên trong là một khối bột than đen thay thế cho hạt gạo. Có trường hợp phần ổ nấm than đen chiếm toàn bộ hạt gạo, nhưng mầm của hạt lúa vẫn còn, không bị hủy hoại. Cũng có trường hợp hạt than đen chỉ chiếm một phần của hạt gạo. Các hạt lúa mắc bệnh nhẹ, vẫn còn có thể nẩy mầm khi gieo, có thể cho ra cây mạ, nhưng cây mạ lùn, yếu ớt và chết sau đó.
1.2 Tác nhân gây bệnh
Bệnh than đen do nấm gây ra. Tên thường gọi của nấm là Tilletia Barclayana. Tuy nhiên sau này các tác giả đổi tên là nấm Neovossia barclayana hay Neovossia horida.
Nấm này thuộc lớp nấm đãm. Các hạt đen trên hoặc trong hạt lúa mắc bệnh là bào tử áo của nấm bệnh. Khi gặp điều kiện thuận lợi, bào tử áo sẽ nẩy mầm cho ra một sợi nấm to và ngắn và sau đó sinh ra khoảng 50-60 bào tử sơ cấp. Bào tử sơ cấp sinh ra sợi nấm và trên sợi nấm sẽ hình thành nhiều bào tử thứ cấp. Bào tử thứ cấp là bào tử xâm nhập vào hạt lúa để gây bệnh.
1.3 Quá trình xâm nhiễm và gây hại của nấm bệnh
Bào tử áo của nấm Tilletia barclayana là bộ phận lưu tồn của nấm. Trong điều kiện bình thường bào tử áo của nấm có thể sống đến một năm, và trên hạt giống được bảo quản tốt thì bào tử áo có thể sống đến ba năm.Bài tử áo của nấm T.barclayana tuy có măth trên hạt lúa giống nhưng không phải là nguyên nhân để gây bệnh về sau. Nguồn gây bệnh là từ các bào tử áo trên rơm rạ, trên mặt đất hoặc trên cỏ dại sẽ nẩy mầm khi gặp điều kiện thuận tiện, sinh ra sợi nấm ngắn và to. Từ sợi nấm; sinh ra nhiều bào tử sơ cấp (từ 50 đến 60). Mỗi bào tử sơ cấp lại nẩy mầm cho ra sợi nấm nhỏ và từ sợi nấm sinh ra nhiều bào tử thứ cấp nhỏ. Bào tử thứ cấp bay trong gió và đáp lên các bông lúa đang trổ để xâm nhiễm vào bông lúa này. Bào tử thứ cấp xâm nhập vào nhụy cái của bông lúa, phát triển từ cuống của nhụy cái và chiếm vị trí của phôi nhũ (hạt gạo non đang phát triển) để tạo ra ổ nấm than đen. Ban đầu là phát triển sợi nấm và sau đó sợi nấm sinh ra các bào tử áo màu đen ở chung quanh sợi nấm và chiếm phần bệnh của hạt gạo. Nấm bệnh tạo ra ổ nấm, chứa bào tử áo màu đen. Ổ nấm có thể chiếm toàn bộ hạt gạo của hạt lúa bệnh, tuy nhiên mầm của hạt lúa vẫn còn nguyên vẹn. Ổ nấm cũng có thể chỉ chiếm một phần hạt gạo trong hạt lúa bệnh. Khi đem các hạt lúa bệnh gieo ra thì hạt lúa vẫn nẩy mầm và cho ra cây mạ, tuy nhiên cây mạ lùn, yếu ớt và chết sau đó.
Bào tử nấm thứ cấp của nấm T.barclayana mới là bộ phận lây lan. Bào tử thứ cấp lây lan bởi gió.
1.4 Điều kiện để bệnh phát triển
Bệnh than đen thường xuất hiện trong điều kiện ẩm độ cao, nhiệt độ ấm. Do đó bệnh thường xẩy ra ở vụ hè thu và thu đông nhiều hơn vụ đông xuân.
Ruộng lúa bón nhiều phân đạm cũng dễ bị bệnh than đen.
Về giống lúa, có kháng và giống nhiễm với bệnh. Bệnh sẽ nặng khi trồng với giống nhiễm bệnh. Đến nay chưa biết giống nào kháng bệnh.
1.5 Đối phó với bệnh
- Làm đất kĩ để vùi rơm rạ có chứa bào tử áo của nấm bệnh sâu vào đất để bào tử áo không có điều kiện nẩy mầm sinh ra bào tử thứ cấp, là bào tử gây bệnh.
- San bằng mặt ruộng để tránh nơi gò, nơi trũng trông ruộng (tránh tập trung phân N ở vùng trũng).
- Không trồng với giống lúa nhiễm nặng với bệnh.
- Bón phân theo qui trình của "ba giảm ba tăng" để không dư thừa N.
- Phun thuốc ngừa bệnh vào giai đoạn lúa trổ lẹt xẹt và trổ đều với các loại thuốc như propiconazole, azoxystrobine,vv...
BỆNH THAN VÀNG
Bệnh than vàng hay còn được gọi là " lúa trổ trái", tiếng Anh còn gọi là false smut. Bệnh này thỉnh thoảng có xuất hiện lẻ tẻ ở vài nơi tận Đồng bằng sông Cửu Long. Bệnh xảy ra khá nặng trên các giống lúa nhiễm bệnh và được bón thừa phân đạm.
2.1 Cách nhận diện bệnh than vàng
Bệnh gây hại trên hạt và xuất hiện lúc hạt vào chắc. Trên hạt lúa bệnh có một hạt màu vàng hoặc xanh đen to hơn hạt lúa và đội vỏ hạt lúa, làm vỏ hạt lúa mở ra và chứa hạt màu vàng hoặc xanh đen. Hạt này còn được gọi là " trái lúa". Trên một gié lúa có thể có một hoặc một vài hạt lúa trổ "trái". Đôi khi, ở giống lúa mẫn cảm và được bón dồi dào phân N, một gié lúa có thể trổ ra vài mươi "trái"
2.2 Tác nhân gây bệnh
Bệnh than vàng do nấm Ustilaginoidea virens gây ra. Trên " trái" của nấm bệnh chứa rất nhiều bào tử áo, là bộ phận giúp nấm lưu tồn và lan truyền. Trong "trái" của nấm bệnh có hình thành từ một đến bốn hạch nấm màu đen. Hạch nấm là bộ phận giúp nấm bệnh lưu tồn lâu trong đất. Khi hạch nấm nằm trên mặt đất, hạch nấm nảy mầm cho ra ổ nấm chứa nhiều nang và sinh ra nhiều bào tử nang, nhỏ li ti. Các bào tử nang là bộ phận lan truyền và xâm nhập vào bông lúa non lúc lúa sắp trổ.
2.3 Quá trình xâm nhiễm và gây hại của nấm bệnh
Bộ phận lây lan của bệnh là bào tử áo, sinh ra trên "trái lúa", và theo gió hoặc theo hạt giống để lây lan. Ngoài ra, các bào tử nang do hạch nấm sinh ra cũng là bộ phận xâm nhiễm vào bông lúa lúc còn non.
Có ba cách xâm nhập của bào tử và của bào tử nang của nấm bệnh vào bông lúa.
1. Vào giai đoạn lúa trổ đồng, bào tử áo của nấm gây bệnh bám trên lá cờ bị nước mưa hoặc giọt sương, vào trong bẹ của lá cờ. Khi có đủ ẩm độ, bào tử sẽ nảy mầm cho ra sợi nấm ngắn và mang lá nhiều bào tử cấp một. Bào tử cấp một lại sinh ra nhiều bào tử cấp hai, nhỏ li ti. Bào tử cấp hai sẽ sinh ra sợi nấm và xâm nhập vào bông lúa để gây bệnh cho bông lúa. Nấm gây bệnh tấn công vào bông lúa lúc gié lúa sắp trổ đòng (gié lúa sắp chui ra khỏi bẹ lá cờ). Theo các nghiên cứu cho thấy các bào tử xâm nhập vào thời điểm muộn hơn, lúc lúa đã trổ bông, thì không có khả năng gây bệnh cho bông lúa.
2. Bào tử nang do hạch nấm sinh ra, bay theo gió, rơi vào họng của gié lúa vào giai đoạn tròn mình, sẽ theo giọt sương hoặc nước mưa vào bên trong họng của bẹ lá cờ, xâm nhập vào các bông lúa non để gây bệnh.
3. Cách xâm nhập thứ ba là bào tử năng của nấm bệnh ( do hạch nấm trong đất sinh ra) xâm nhập vào rễ lúa non, rồi lan ra khắp thân cây lúa mà không thể hiện triệu chứng bệnh nào cả, cho đến khi lúa tượng đòng, trong giai đoạn lúa tròn mình, nấm này xâm nhập vào bông lúa để gây bệnh.
Giai đoạn lúa tròn mình, khoảng 10 ngày trước khi lúa trổ, là lúc dễ nhiễm bệnh của cây lúa. Những bào tử bay đến cây lúa và bông lúa ở giai đoạn muộn hơn, sau khi bông lúa đã trổ, đều không có khả năng gây hại cho bông lúa.
Sau khi xâm nhập vào bông lúa, nấm bệnh xâm nhập vào cọng của nhụy đực và phát triển ở đây, tạo thành khối sợi nấm và phát triển dần rồi đội vỏ trấu của hạt lúa lên và hình thành "trái lúa". Bên trong "trái lúa" vẫn còn thấy được bầu noãn không phát triển và không bị hư hại.
"Trái" của hạt lúa này do sự đan xen nhau của các sợi nấm và sinh ra rất nhiều bào tử áo của nấm bệnh, nhỏ li ti, bám bên ngoài "trái lúa". Các nào tử áo là bộ phận lưu tồn và lan truyền của nấm gây bệnh. Hạch nấm chứa bên trong trái lúa cũng là bộ phận lưu tồn của nấm bệnh.
Bào tử áo có thể lưu tồn trên hạt lúa giống trong nhiều tháng đến cả năm. Trong khi hạch nấm có thể lưu tồn trong đất trong nhiều năm. Khi hạch nấm nằm trên mặt đất, hạch nấm sinh ra bộ phận để sinh tiếp ra bào tử nang và phát tán ra.
2.4. Điều kiện để bệnh phát triển
Bệnh than vàng thường gây hại nặng trên giống lúa nhiễm bệnh và ruộng lúa được bón phân N nhiều. Ở những ruộng có nơi trũng, do được tập trung phân N nên đất có nhiều N và là điều kiện để các noiw trũng trong ruộng bị bệnh nặng hơn vùng gò.
Về mùa vụ, nấm gây bệnh than vàng thích nhiệt độ mát và ẩm độ cao, nên bệnh thường xảy ra vào vụ đông xuân và vụ thu đông trong năm.
2.5. Đối phó với bệnh
- Làm đất kỹ để vùi hạch nấm của bệnh than vàng, nơi trũng trong ruộng tránh tập
- trung phần N ở vùng trũng.
- San bằng mặt ruộng để tránh nơi có bệnh than vàng nặng để làm giống.
- Không trồng với giống lúa nhiễm nặng với bệnh.
- Khủ độc hạt giống trong khi ngâm ủ, với thuốc khủ độc hạt như Ryon
- hoặc Work Up.
- Bón phân theo qui trình của “ba giảm ba tăng” để không dư thừa N.
- Phun thuốc ngừa bệnh sau khi bón phân đón đồng với các loại thuốc trừ bệnh có khả năng thấm sâu như propiconazole, azoxystrobine, v.v….